جزیره‌های خلیج فارس

کیش

جنوبی‌ترین جزیره ایران | استان هرمزگان

جزیره کیش

جزیرهٔ کیش یک جزیرهٔ گردشگری در شهرستان بندر لنگه، استان هرمزگان در جنوب ایران در خلیج فارس است. کیش با بهره‌گیری از قانون منطقه آزاد تجاری، کانون‌های گردشگری و بازرگانی، جاذبه‌های گردشگری و هتل‌های فراوان یکی از مقصدهای اصلی گردشگری در ایران به‌شمار می‌رود. جمعیت جزیره نزدیک ۳۵ هزار تن است.

جزیره کیش سومین مقصد پربازدید تعطیلات در خاورمیانه پس از دبی و شرم‌الشیخ است. گردشگران بسیاری از کشورهایی که ایران برای آن‌ها نیاز به ویزا دارد، از درخواست ویزا برای کیش معاف هستند. این جزیره دارای ۹۱٫۵ کیلومتر مربع مساحت است و از شمال به ایران، از شرق به تنگه هرمز، از جنوب به کشور امارات متحده عربی و از غرب به کشورهای بحرین، قطر و عربستان می‌رسد.

نام
کیش در گذشته معرب شده بود و به نام «قیس» نیز شناخته می‌شد. در زبان پارسی پهلوی کیش به کانال زیرزمینی قنات گفته می‌شود که این جزیره را به دلیل داشتن قنات‌های بسیار «کیش» می‌خوانند. دهخدا نیز نام کیش را با ترکش و جای تیر مرتبط می‌داند.

پیشینه
دوران باستان
جزیره کیش در تاریخ با نام‌های کامتینا، اراکیا (یونانی باستان: Αρακία)، آراکاتا و قیس نام برده شده‌است. موقعیت جغرافیایی استراتژیک جزیره کیش از دوران تمدن‌های باستانی آشور و ایلام مشخص شد که قایق‌های بادبانی در امتداد خط ساحلی جنوبی از این جزیره در کنار جزایر قشم و هرمز به عنوان ایستگاهی در طول مسیر استفاده می‌کردند. با از بین رفتن این تمدن‌ها، موقعیت برتر جزیره کیش از بین رفت. با بنیانگذاری شاهنشاهی هخامنشیان، خلیج فارس به شدت تحت تأثیر قرار گرفت. در سایه هخامنشیان جزایر خلیج فارس رونق یافتند، دریانوردی در خلیج فارس گسترش یافت و از کشتی‌های بهتری برای حمل مسافر و کالا استفاده شد. در این دوره ابزار کمک‌ناوبری از جمله فانوس دریایی برای تسهیل دریانوردی در خلیج فارس نیز راه‌اندازی شد.

اسکندر مقدونی پس از حمله به ایران، در سال ۳۲۵ پیش از میلاد نئارخوس را برای سفری اکتشافی به دریای عمان و خلیج فارس روانه کرد. نوشته‌های نئارخوس در مورد آراکاتا حاوی اولین اشاره شناخته‌شده جزیره کیش در دوران باستان است.

حاکمیت کیش در دوره اشکانیان و ساسانیان نیز در دست ایران بود و با گسترش اسلام، این جزیره به دست خلفای اموی افتاد. سرانجام در سال ۲۴۹ قمری یکی از ایرانیان اهل ری بر خلیفه شورش کرد و تمامی جزایر خلیج فارس را از جمله کیش و بحرین تسخیر کرد.[۴] از دوران حکومت آل‌بویه کیش دوباره تحت حکومت ایران قرار گرفت.[۴]

سلجوقیان

شهر باستانی حریره
در دورهٔ سلجوقیان، کیش به بزرگ‌ترین مرکز تجاری خلیج فارس تبدیل شد. در همین دوران دودمانی به نام قیاصره در کیش به قدرت رسیدند. ایشان که در ابتدا بسیار فقیر بودند، با دزدی دریایی پایه‌های اقتصادی حکومت خود را مستحکم نمودند. حاکمان قیاصره از نسل شخصی به نام «قیس» از اهالی سیراف بودند. آخرین حاکم قیاصره ملک سلطان نام داشت که به دست حاکم هرمز در سال ۶۲۶ قمری به قتل رسید.

در دوران طلایی کیش، مورخان زیادی راجع به آن اظهارنظر کرده‌اند. ابن خرداد، ابن بطوطه و یاقوت حموی یا به کیش سفر کرده یا در باب بزرگی آن سخنوری کرده‌اند. سعدی در آثار خود دو جا از جزیرهٔ کیش و سفر به آن در این دوران یاد می‌کند. هنگامی که مارکوپولو در دربار امپراتوری چین بود، در مورد مرواریدهای مرغوب همسر امپراتور سؤال کرد. به او گفته شد که آن‌ها از کیش تهیه شده‌اند.

از صفویه تاکنون

جزیره کیش در نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه - ۱۸۹۱ میلادی - ۱۲۷۰ خورشیدی
کیش نیز هم چون هرمز از سال ۹۱۲ تا ۱۰۳۱ به دست نیروی نظامی پرتغال افتاد و سرانجام در این سال، امام قلی خان، سپهسالار شاه عباس موفق به فتح خلیج فارس و بحرین و همه جزایر آن شد و از آن پس کیش یکی از جزایر ایرانی خلیج فارس شناخته می‌شود.

این جزیره در دوران قاجار توسط ناصرالدین‌شاه به یکی از چاکران درگاه شاه هدیه داده می شود و بعدا محمد رضا خان سطوت الممالک آن را خریداری می کند. در اوایل حکومت محمدرضا پهلوی طی پروژه کیش، این جزیره از ورثه سطوت الممالک به مبلغ سیصد هزار تومان خریداری می شود و از مالکیت شخصی بیرون می آید[۹][۴] در سال سال ۱۳۴۹ بهره برداری از شرایط جغرافیایی و طبیعت جزیره کیش مورد توجه قرار گرفت، و کیش به عنوان مرکز بین المللی گردشگری، تجاری انتخاب گردید. در سال ۱۳۵۱ جزیره نام سازمان عمران کیش را به خود گرفت. در سال ۱۳۵۲ عملیات ساختمانی و ساخت و ساز سازمان عمران کیش از روستای ماشه در شمال شرقی جزیره شروع شده، همزمان با آن ساخت فرودگاه بین المللی در بخش مرکزی متمایل به شرق آن آغاز گردید. در سال ۱۳۵۶ مرکز بین المللی گردشگری، تجاری کیش افتتاح شد.

در سال ۱۳۵۸ یعنی یکسال پس از وقوع انقلاب و حذف رژیم قبلی، سازمان عمران کیش به عنوان سازمان مراکز ایرانگردی و جهانگردی به وزارت ارشاد واگذار شد. در سال ۱۳۶۵ شورای انقلاب، کیش را برای سیر و سفر و خرید مردم از بازارهای آن بازگشایی نمود. آن سال در واقع سال تجدید حیات کیش با عنوان گردشگری بود.[۱۰] به گفته اسدالله علم، تا پیش از انقلاب ایران، جزیره کیش با هوای مطبوعش در زمستان‌ها، به عنوان محل اقامت و تفریح خانواده سلطنتی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

جزیره کیش در سال ۱۳۷۲ به عنوان نخستین منطقه آزاد اقتصادی کشور برگزیده شد. امروزه اقتصاد کیش برپایه گردشگری و تجارت استوار است.

جغرافیا

نگاره هوایی جزیرهٔ کیش از ماهواره
کیش در خلیج فارس در ۱۹ کیلومتری از سرزمین اصلی ایران جای دارد و با شکلی نزدیک بیضوی، دارای مساحت ۹۱ کیلومتر مربع و محیطی ۴۰ کیلومتری است. در امتداد ساحل کیش صخره‌های مرجانی و جزایر کوچک فراوانی قرار دارند. این جزیره در امتداد خط ساحلی ۱۳۵۹ کیلومتری ایران در شمال خلیج فارس و در یک‌چهارم اول ورودی هرمز به خلیج فارس قرار دارد. طول جزیره از ساحل غربی تا ساحل شرقی آن (فاصله مجتمع مریم تا میدان هور) ۱۵٫۴۵ کیلومتر است. حداکثر عرض آن نیز از سواحل جنوبی تا سواحل شمالی (فاصله گمرک تا فانوس دریایی) ۷٫۵ کیلومتر است.

سطح جزیره صاف و بدون کوه یا تپه‌های بلند است. فرودگاه بین‌المللی کیش در کانون و در منطقه ۳۵ تا ۴۰ متر بالاتر از سطح دریا ساخته شده‌است. بیشترین شیب سطح آن از فرودگاه تا سواحل نزدیک هتل شایان امتداد دارد. جزیرهٔ کیش فاقد رودخانه دائمی است اما شمار بسیاری منابع آب شیرین زیرزمینی دارد.

مسافت بین کیش تا تهران از راه هوایی ۱۰۵۲ کیلومتر، تا بندرعباس ۲۵۰ کیلومتر، تا بندر لنگه ۹۰ کیلومتر و تا جزیره هندورابی ۲۸ کیلومتر است. همچنین نزدیکترین بندر ایران به جزیرهٔ کیش، بندر آفتاب می‌باشد که با این جزیره ۱۸ کیلومتر فاصله دارد.

آب و هوا
کیش دارای آب و هوای نیمه استوایی بسیار خشک است. در یک بازه زمانی ۸ ساله، میانگین بارندگی سالانه در کیش ۱۴۵ میلیمتر (۵۴٪ در زمستان، ۲۸٪ در پاییز، ۱۴٪ در تابستان و ۲٪ در بهار) بوده‌است و میانگین دمای سالانه آن ۲۶٫۶ درجه سلسیوس بوده‌است. رطوبت نسبی کیش آن را به جز در فصول سرد سال مانند جزیره‌ای دریایی کرده‌است. رطوبت در اکثر فصول سال تقریباً ۶۰ درصد است. در ماه‌های مهر تا فروردین، آب و هوای کیش معتدل و از ۱۸ تا ۲۵ درجه سلسیوس متغیر است. داده‌های آماری موجود در آرشیو منطقه آزاد کیش کیش نشان می‌دهد که دمای جزیره از خیلی گرم تا نسبتاً گرم متغیر است که با رطوبت نسبتاً زیاد همراه است و اغلب با بارندگی‌های شدید در زمان کوتاه در فصول خاص در هم می‌آمیزد. به استثنای برخی از مناطق ساحلی جنوب شرقی و چند جزیره دیگر در خلیج فارس، جزیره کیش بیشترین ساعات آفتابی را در منطقه دارد که تقریباً ۳۱۰۰ ساعت در سال است. بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی و شرایط کلی آب و هوا، نزدیکی کیش به راس السرطان و قرار گرفتن آن در معرض سیستم‌های پرفشار گرمسیری و همچنین موقعیت آن در میان آب‌های گرم و کم‌عمق، به این معنی است که این جزیره در بیشتر اوقات سال گرم و مرطوب است.

پوشش گیاهی

کیش مانند دیگر جزیره‌های خلیج فارس به ویژه جزیره‌های تنگه هرمز بر روی نوار باریکی از پوشش گیاهی گرمسیری در نیمکره شمالی جای دارد که فلات ایران در شمال و شبه‌جزیره عربستان در جنوب آن جای گرفته‌است. کیش افزون بر ویژگی‌های ویژهٔ جغرافیایی و اقلیمی خود، مانند دیگر جزیره‌های پیرامون همچون فرور، هندورابی، شیدور و لاوان و حتی قشم، زیر تأثیر اقلیم نیمه‌استوایی حاکم بر آن، از پوشش گیاهی بومی برخوردار است. ویژگی این منطقه وجود گیاهان مقاوم در برابر خشکی است که به سازگاری بیشتر در گیاهان منطقه انجامیده شده‌است.

از پوشش‌های گیاهی جزیرهٔ کیش می‌توان به باغ‌های نخل خرما، درختان بومی کهور ایرانی و کنار و درختان غیر بومی مانند کهور پاکستانی (سمر)، اکالیپتوس، آکاسیا، کنوکارپوس و ابریشم اشاره کرد. در سال‌های گذشته این جزیره، مرکز تاکستانهای معروفی بوده‌است و همچنین از زمان حضور پرتغالی‌ها در کیش، این جزیره یکی از کانون‌های رشد درخت کمیاب لور می‌باشد.